Het grondwater is van niemand, en dit zijn de gevolgen

In dit artikel:

De aanhoudende droogte leidt in Nederland tot steeds meer beperkingen voor het gebruik van oppervlaktewater uit beken, sloten en rivieren. Voor grondwater bestaan zulke algemene beperkingen nauwelijks, terwijl juist daar in droge perioden veel water wordt onttrokken. Het waterschap Limburg riep vrijdag daarom voor het eerst op het gebruik van grondwater zo veel mogelijk te beperken.

Grondwater is juridisch in beginsel van niemand. Het wordt pas eigendom van degene die het via een rechtmatige bron, put of pomp naar boven haalt. Een agrariër met een geregistreerde installatie is daardoor eigenaar van het opgepompte water. Het waterschap houdt toezicht op onttrekkingen tot 150.000 kubieke meter per jaar; daarvoor geldt een meldingsplicht. Bij grotere hoeveelheden, bijvoorbeeld door drinkwaterbedrijven, papierfabrieken en brouwerijen, is de provincie bevoegd en is een vergunning nodig. Gemeenten hebben daarnaast een zorgplicht om schade door te hoge of te lage grondwaterstanden te beperken.

Bij schaarste geldt voor oppervlaktewater een verdringingsreeks: waterkeringen en het voorkomen van onomkeerbare natuurschade krijgen voorrang, gevolgd door drinkwater, kapitaalintensieve gewassen en pas daarna landbouw en industrie. Voor grondwater ontbreekt echter een vergelijkbaar duidelijk beleid. Sinds de droge jaren vanaf 2018 is een verplichte debietmeter, die automatisch registreert hoeveel water wordt opgepompt, nog altijd niet ingevoerd. Daardoor ontbreekt informatie over de hoeveelheid, locatie en timing van onttrekkingen en kunnen waterschappen nauwelijks harde beperkingen opleggen. Provincie en waterschap werken nog aan een registratiesysteem voor beregening in de landbouw.

Dat is vooral relevant in Limburg, waar bijna de helft van het oppervlak agrarisch is. De grootste onttrekkingen vinden plaats in mei, juni en juli, precies wanneer de droogte en verdamping het sterkst zijn. Hydrologen pleiten daarom voor verplichte metingen, mogelijk een vergunningenstelsel en een prijs voor grondwater. Ook burgers zouden grondwaterputten verplicht moeten melden. Zo kan beter worden bepaald welke maatregelen nodig zijn om de schaarse voorraad en natuur te beschermen.