In haar beklemmende debuutroman schetst Josje Weusten uit Landgraaf een enge maatschappij: fictie en verbeelding zijn taboe

In dit artikel:

Josje Weusten (45) uit Landgraaf, docent literatuur en creatief schrijven aan de Universiteit Maastricht, debuteert met de dystopische roman Valse waarheden, grotendeels gesitueerd in Maastricht. In haar toekomstvisie is de Europese Unie uiteengevallen onder invloed van desinformatie; om nepnieuws te bestrijden heeft de staat een alomtegenwoordige controlepositie ingenomen. Fictie en verbeelding zijn bij wet aangetast, alle uitingen worden gecontroleerd en wie afwijkt loopt kans op straf.

Het verhaal volgt de student Martin, die een gemanipuleerde video online zet waarin zijn bekende filmproducer-professor vermeend misogynistische uitspraken doet. De video vernietigt de reputatie van de docent; terwijl publieke verontwaardiging oplaait, probeert Martin zijn aandeel te bagatelliseren en zijn relatie met vriendin Eveline te redden — zonder succes. De roman behandelt thema’s als cancelcultuur, surveillance en het verlies van nuance in publieke debatten.

Weusten zegt dat het idee niet uit één enkel moment voortkomt maar uit meerdere ervaringen: gesprekken met studenten over hoe AI verbeelding kan ondermijnen en de polarisatie tijdens de coronapandemie, waarin algoritmes mensen richting complottheorieën dreven en vriendschappen beschadigden. Die persoonlijke en maatschappelijke observaties vormden de drijfveer voor het boek. Ze heeft eerder poëzie en korte verhalen gepubliceerd en volgde in 2022 een schrijfopleiding aan de Faber Academy in Londen.

Valse waarheden verscheen eind 2024 in het Verenigd Koninkrijk onder de Engelse titel Fake fish bij uitgeverij Sparsile Books en werd daar als een van de beste debuten tijdens de Schotse Boekenweek erkend. Omdat Weusten het oorspronkelijk in het Engels schreef en twintig jaar lesgeeft in die taal, schreef zij het manuscript meteen in het Engels. Toen de door de uitgever aangestelde vertaler onverwacht overleed, nam Weusten zelf grotendeels de Nederlandse bewerking voor haar rekening; zij noemt het een adaptatie die dichter bij een oorspronkelijk Nederlandstalig werk staat dan een letterlijke vertaling zou doen.

Bij de Nederlandse uitgave (Iceberg Books, €17,99) voegt ze een discussiegids toe om lezers en studenten uit te nodigen het boek als startpunt voor gesprekken over AI, beeldcultuur en fictie te gebruiken — al benadrukt ze dat het ook gewoon als leesvermaak kan fungeren. Rond de presentatie zijn workshops en debatten gepland; meer informatie staat op josjeweusten.com.

Weusten werkt ondertussen aan nieuw materiaal: een poëzieboek dat dit jaar uitkomt, een verhalenbundel en een tweede roman met weer een dystopisch thema — ditmaal over de maatschappelijke positie van ouderen. Ze blijft parttime aan de UM verbonden om contact met mensen en inspiratie te behouden.