Interview: oud-rechter: 'Soms stinkt het aan alle kanten, maar krijg je het puzzeltje niet rond'

In dit artikel:

Vincent van Deventer (70) nam op 1 augustus afscheid van de rechtbank in Limburg, waar hij sinds 1998 rechter was. Hij wilde al op zijn 67ste stoppen vanwege de hoge werkdruk, maar bleef op verzoek van zijn teamleider nog enkele jaren aan als rechter-plaatsvervanger. Door de regels rond tijdelijke contracten komt daar nu definitief een einde aan. Van Deventer wil tijd maken voor een leven buiten het recht en denkt er mogelijk over om weer cartoons te gaan tekenen.

In bijna drie decennia als rechter zag hij hoe belangrijk het is om bewijs strikt en zakelijk te beoordelen. Een rechter mag alleen uitspraak doen over het feit dat door het Openbaar Ministerie ten laste is gelegd. Als bijvoorbeeld diefstal niet bewezen kan worden, maar verduistering wel, moet de verdachte toch worden vrijgesproken. Ook moeten plaats, tijd, persoon en handeling voldoende vaststaan. Hij verwijst naar een recente misbruikzaak in Heerlen, waarin volgens hem veel bewijs was, maar de aangeklaagde periode niet kon worden bewezen. Mogelijk gaat het OM in hoger beroep proberen de ontbrekende puzzelstukjes aan te vullen.

Van Deventer was initiatiefnemer van whiteboards in de raadkamers, zodat rechters per zaak systematisch kunnen nagaan welk bewijs beschikbaar is. Pas na een bewezenverklaring komt de straf aan de orde. Daarbij draait het volgens hem niet alleen om de daad, maar ook om de mate waarin iemand verantwoordelijk kan worden gehouden. Bij ontoerekeningsvatbaarheid kan bijvoorbeeld tbs passender zijn dan een gevangenisstraf.

Zijn belangrijkste professionele uitgangspunt is liever een schuldige vrijspreken dan een onschuldige veroordelen. Dat leidde soms tot moeilijke beslissingen, zoals de vrijspraak van een vrachtwagenchauffeur na een dodelijk verkeersongeval. Uit onderzoek bleek dat de chauffeur had gehandeld zoals van hem mocht worden verwacht; niet iedere verkeersfout is een strafbaar feit. Publieke woede of het verdriet van nabestaanden mogen volgens Van Deventer niet bepalen wat een rechter beslist.

Hij vindt dat de Raad voor de Rechtspraak actiever moet uitleggen hoe vonnissen tot stand komen. Nu vervult rechtbankverslaggever Saskia Belleman volgens hem deels die rol in de media. Een ervaren rechter zou vaker in talkshows moeten reageren op emotionele of onjuiste beeldvorming over strafzaken en bijvoorbeeld uitleggen dat rechters wetten en verdragen toepassen die door politici zijn vastgesteld. Meer aandacht voor slachtoffers juicht hij toe, maar de rechtspraak moet onafhankelijk blijven van publieke en politieke druk.

Van Deventer verdedigt ook het gebruik van symbolen, zoals de rechterlijke baret en de hamer, omdat die volgens hem duidelijk maken wie de leiding heeft en rust in de rechtszaal brengen. Tijdens zijn laatste zitting gebruikte hij beide nog. Hoewel sommige zaken hem diep raakten en bedreigingen voorkomen, leerde hij professionele afstand te bewaren. Zijn ideaal is dat ieder vonnis tegenover iedereen, zelfs tegenover Petrus, juridisch overtuigend en zorgvuldig kan worden verdedigd.